تعلیم و تربیت مجازی و چالش‌های آموزش مجازی برای دانش‌آموزان

خجسته شهریاری، دکتر^a

^a ارشد روانشناسی تربیتی، گروه روانشناسی دانشگاه آزاد

نویسنده مسئول: خجسته شهریاری (تلفن: 09139493858              khojasteh1985sh@gmail.com)

کلمات کلیدی: تعلیم و تربیت، چالش‌ها، آموزش مجازی.

 

1. مقدمه

در اين روزها شيوع ويروس كرونا تمام ساختارهاي اجتماعي را دركشور و البته در سراسر دنيا به‌هم ريخته و با چالش‌هاي جدي مواجه كرده است؛ از فرهنگ و اقتصاد و صنعت گرفته تا ورزش و گردشگري و تمام حوزه‌هاي ديگر درگير اين ويروس شده‌اند. حوزه آموزش نيز از اين قاعده مستثني نيست. نظام آموزشي در هر كشوري كه به هر شكل ممكن از راه موجود براي استمرار آموزش و پرورش و فعاليت‌هاي آموزشي استفاده مي‌كند. در عصر حاضر طبيعتاً بهره‌گيري از فضاي مجازي و اينترنت بهترين موقعيت براي پوشش خلا آموزشي ايجاد شده است.

پژوهشگران و محققین برتر در رشته مدیریت آموزشی در طول سالیان متوالی سعی بر این داشته‌اند که مطالعات گسترده‌اي برروي تعلیم و تربیت مجازي و زیرمجموعه‌هاي پژوهشی آن داشته باشند. به‌طور قطع به یقین باید گفت که موضوع آموزش و تعلیم و تربیت مجازي و پرداختن به وجوه مختلف و جنبه‌هاي گوناگون تحقیقاتی در این رابطه می‌تواند راه‌گشاي دقیقی در رابطه با علم‌آموزان باشد (تکلو، 1394).

امروزه بیشتر یادگیری دانش‌آموزان ازطریق رسانه‌ها و فضای مجازی صورت می‌گیرد. در دهه‌های اخیر شاهد تغییر و تحولات مهمی در عرصه‌ی فضای مجازی هستیم که تأثیرات فرهنگی و اجتماعی ویژه‌ای را در جامعه به‌جا می‌گذارد(محمدی و بلاغت، 1397).

فضای مجازی، نسل جدیدی از فضای روابط اجتماعی محسوب می‌شود که توانسته با توجه به‌مدّت زمان اندک به خوبی در زندگی مردم جا باز کند. از طرفی باتوجه به شیوع ویروس کرونا و عدم برگزاري کلاس‌هاي حضوري و فیزیکی در مدارس، آموزش مجازي با داشتن امکانات ارتباطی کافی و با اتصال به شبکه‌هاي ملی و جهانی، ارتباط معلم و دانش‌آموز را با یکدیگر و دسترسی آنان را به منابع عظیم علمی و محتواي آموزشی فراهم می‌کند. در آموزش مجازي یکی از هدف‌هاي عالی نظام تعلیم و تربیت، افزایش کیفیت یادگیري دانش‌آموزان و رشد علمی و فرهنگی آنان می‌باشد. استفاده از آموزش الکترونیکی و فناوري‌هاي نوین آموزشی در مدارس و بهره‌گیري از آن‌ها در مراکز آموزشی، هرچند که نمی‌تواند تنها ابزار مقابله با تهدیدها و رهایی از امواج خروشان تغییرات پرشتاب جامعه بشري باشد، اما به محیط‌هاي آموزشی نوید می‌دهد که با استفاده مستمر از این فناوري حداقل در امر آموزش گامی موثر بردارند (احمدوند و همکاران، ۱۳۹۷).

در کشور ما ایران، باتوجه به تعطیلی مدارس و شعار وزارت آموزش و پرورش؛ «آموزش تعطیل نمی‌باشد»، تلاش‌های گسترده‌ای ازسوی وزارت آموزش و پرورش، ادارات، مدارس و معلمان در سراسر کشور در همه سطوح انجام گردید تا بستر مناسب جهت آموزش به‌صورت آنلاین و از راه دور انجام شود. این اقدامات سراسری کمک کرد تا نگرانی‌های بسیاری از والدین در مورد وضعیت تحصیلی فرزندان‌شان، کاهش یابد. یکی از اقدامات آموزش و پرورش راه‌اندازی شبکه آموزش دانش‌آموزان «شاد» می‌باشد، که با استفاده از این اپلیکیشن امکان برگزاری کلاس‌ها به‌صورت آنلاین برقرار گردید. ولی مشکل این‌جاست که بسترهای آموزش مجازی و از راه دور در ایران قبل از وجود این چالش ایجاد نگردیده بود و یا درصورت وجود نواقص در برخی از استان‌های برخوردار، به‌صورت فراگیر و عادلانه در تمامی نقاط کشور توسعه نیافته بود. از این رو بسیاری از استان‌های کشور با مشکلات متعددی در این زمینه مواجه گردیده‌اند (اعتدادی و همکاران، 1399).

علاوه‌بر مسائل آموزشی، مسائل نگران کننده دیگری نیز وجود دارد، که توجه به آن‌ها و اجرای اقدامات لازم می‌بایست در رأس امور مسئولین آموزش و پرورش قرار گیرد. براساس آخرین یافته‌های پژوهشگران، بسته شدن طولانی مدت آموزشگاه‌ها و مدارس و قرنطینه خانگی دانش‌آموزان در هنگام شیوع بیماری، می‌تواند تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روحی آن‌ها بر جای بگذارد (بروکس و همکاران، 2020).

باتوجه به نکاتی که گفته شد و توجه به اشاعه‌ی فضای مجازی بر روند تعلیم و تربیت مسأله‌ی اصلی ما در پژوهش حاضر بررسی تعلیم و تربیت مجازی و چالش‌های آموزش مجازی برای دانش‌آموزان است و سعی بر آن شده تا بعضی از مزایا و معایب آموزش مجازی برای دانش‌آموزان گفته شود.

 

1.1. روش تحقیق

اين تحقيق از نوع توصیفی-تحلیلی است. ازطريق بررسي منابع مكتوب و جستجوي رايانه‌اي، مقالات علمي، در پيشينه نگاشته‌هاي مرتبط با موضوع تهيه و تنظيم گرديده است.

 

2.1. اهمیت و ضرورت تحقیق

تکنولوژي‌هاي مجازي به‌عنوان یک پدیده جهان شمول امکان و فرصتی براي کاربران فراهم می‌کند که بتوانند تمام اطلاعات و خدمات مورد نیاز خود را هر زمان و  به هر میزان که بخواهند دریافت کنند. شبکه‌هاي مجازي از تازه‌ترین دستاوردهاي بشر و آخرین عضو خانواده تکنولوژي است که حدود چهل سال است قدم به زندگی انسان گذاشته و در عرصه‌هاي مختلف نقش آفرینی می‌کند (محسنی، 1393).

آموزش ازطریق فضاي مجازي بسیار حائز اهمیت است. و به همین دلیل امروزه مدیریت دانش و اطلاعات نیازمند یک سري تغییرات در تکنولوژي‌ها است به‌طوري‌که باید به سمتی حرکت کنیم که در حداقل زمان بتوانیم حداکثر اطلاعات را به افراد ارائه دهیم. براي حرکت به این سمت نیازمند بازنگري جدیدي در حوزه نرم‌افزار، سخت‌افزار و تکنولوژي‌هاي جدید هستیم، در نتیجه در چنین عرصه‌اي اگر براي اطلاعات طرح و نقشه جمعی وجود داشته باشد و به‌کارگیري آن منطبق با اهداف معین و هوشمندانه نباشد خطرات زیادي جوامع و فرهنگ بشري را تهدید می‌کند. تکنولوژي‌هاي جدید مانند فضاي مجازي، هم فرصت هستند و هم تهدید و چنان‌چه قبل از ورود این تکنولوژي‌ها نحوه درست استفاده از آن‌ها را یاد بگیریم تبعات منفی آن نیز کم‌تر خواهد شد (احمدوند و همکاران، 1397).

و گسترش اینترنت در کشور ایران باید به‌گونه‌اي باشد که به رشد خلاقیت در نظام آموزشی کمک کند نه این‌که موجبات خلاقیت‌زدایی و انزوا طلبی را فراهم آورد. در سیاست‌گذاري آموزش و پرورش باید چگونگی کاربرد فضاي مجازي توسط متولیان امر و بررسی تأثیر آن بر دانش‌آموزان درنظر گرفته شود چرا که بستر فضاي مجازي به‌طور بالقوه می‌تواند هم تهدید و هم فرصتی طلایی براي تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش باشد. باتوجه به شیوع ویروس کرونا می‌توان از فضاي مجازي به‌عنوان وسیله‌اي براي آموزش‌هاي رسمی (از راه دور) بازماندگان از تحصیل و عامل موثري در جهت رفع تبعیض و استفاده از اطلاعات و همسان‌سازي فرهنگی و و آموزشی باشد نظام تعلیم و تربیت تقویت می‌شود (رستمی، 1397).

 

3.1. مبانی نظری پژوهش

1.3.1. فضای مجازی

فضای مجازی برای نخستین بار توسط ویلیام گیمبسون، نویسنده‌ی کانادایی در سال ۱۹۸۲ مورد بررسی قرار گرفت و فضای مجازی را یک فضای تخیّلی که از اتصال رایانه‌ها پدید آمده است، معرفی کرد. فضای مجازی به معنای ارتباط انسان ازطریق رایانه و ارتباط راه دور بدون توجه به جغرافیای فیزیکی است. فضای مجازی یک اصطلاح ایجاد شده توسط نویسنده‌ی داستان‌های علمی و تخیّلی، ویلیام گیبسون برای توصیف طیف وسیعی از منابع اطلاعاتی ازطریق شبکه‌های رایانه‌ای است که توسط داده‌های دیجیتال ارائه می‌شود و محیطی است که به‌واسطه‌ی عدم حضور نشانه‌های فیزیکی همه در آن بی‌جسم و گمنام و به‌طور محسوس کنترل ناپذیرند (ذکایی و خطیبی، ۱۳۸۵). در نظام نوین تعلیم و تربیت فضای مجازی را می‌توان به اتاق‌های ارتباطی تشبیه کرد که به‌واسطه‌ی آن مرزهای تازه‌ای در شکل‌‌گیری خرده فرهنگ‌ها، ارزش‌ها، هویت‌های شخصی ایجادکرده است. فضای مجازی با دارا بودن ویژگی‌های گمنامی، سرعت ارتباطات، سیال بودن، پیامدهای گسترده‌ای بر روابط جنسیتی و الگوهای ارتباطی و دوست‌یابی و تقویت نوعی روابط و نظام‌کنش اجتماعی غیروابسته به زمان و مکان شده‌اند (پوررضا، ۱۳۹۲). تعلیم و تربیت در فضای مجازی با ارائه‌ی محتوای آموزشی و تجربیات، به فراگیری این افراد می‌انجامد؛ به‌طوری‌که می‌توانند در هر نقطه از جهان از این آموزش‌ها بهره ببرند. آموزش‌های نظام آموزشی در فضای مجازی مبتنی‌بر رایانه است که در آن با استفاده از ابزارهای چندرسانه‌ای انیمیشن و شبیه‌سازها در یک محیط مجازی به تعلیم وتربیت پرداخته می‌شود (پوررضا، ۱۳۹۲).

 

2.3.1. آموزش مجازی در ایران

هدف آموزش مجازي، تبدیل آموزش سنتی به مجازي نیست، بلکه آموزش‌هاي تخصصی با شیوه‌هاي مدرن است. شعار آموزش مجازي آموزش براي همه کس و براي همه‌‌ي سنین است. باید دید امکان ارائه‌‌ي چه چیزهایی ازطریق آموزش سنتی وجود ندارد که آن‌ها را می‌توان ازطریق آموزش مجازي ارائه کرد. باید از امکانات در جهت بهبود، نه جایگزین کردن آن‌ها استفاده کنیم. بعضی از کشورها که مشکل کمبود فراگیر دارند. آموزش مجازي را جایگزین آموزش سنتی کرده‌اند؛ چون مقرون به‌صرفه نخواهد بود براي درسی با دو نفر در یک منطقه کلاس دایر کنند و معلم بفرستند. اما در ایران ما مشکل تراکم فراگیر داریم و با اعزام یک معلم پروازي به دورترین نقطه، امکان تشکیل کلاس با ظرفیت کامل هست. پس ما نباید آموزش مجازي در ایران را از روي آموزش مجازي کشورهاي غربی کپی‌برداري کنیم، چون هدف ما متفاوت از هدف آن‌هاست. هدف آموزش مجازي در ایران باید روي دروس و رشته‌هایی متمرکز شود که امکانات‌مان کمتر است و با سیستم آموزش سنتی ما جواب‌گو نیست. برنامه‌هاي توسعه‌‌ي منابع انسانی یکی از مهم‌ترین چالش‌هاي دولت‌ها در استقرار نظام‌هاي جامع مبتنی‌بر فناوري ارتباطات و اطلاعات است. همان‌گونه که فناوري ارتباطات و اطلاعات مکمل بازآفرینی سازمان‌ها در بسیاري از فرآیندهاي کاري روزمره‌‌ي خود بوده است که نمونه‌هاي آن شامل بانک‌داري الکترونیک، تجارت الکترونیک، پست الکترونیک، دولت الکترونیک و... می‌شود. حوزه‌‌ي یادگیري الکترونیک یا آموزش الکترونیک نوید بخش اجرایی شدن آرمان‌هاي به ظاهر دور از دسترس تا دو دهه قبل است. حذف محدودیت زمان، مکان و سن آموزش گیرنده که به‌عنوان آرمان‌هاي دور دست مطرح بوده است. امروزه دیگر محدودیت‌هاي بزرگی به‌نظر نمی‌رسند. ازسوي دیگر نیازهاي گسترده‌‌ي مهارتی جوامع دانش محور و مبتنی بر فناوري اطلاعات با ادامه‌‌ي استفاده از روش‌هاي سنتی نظام آموزشی قابل پاسخگویی نیست. اگرچه نظام آموزش سنتی نیز داراي ویژگی‌هایی است که نادیده انگاشتن آن ویژگی‌هاي اثربخشی یادگیري را می‌کاهد و عامل بروز ناهنجاري‌هاي بسیاري می‌شود (کیا، 1388).

 

3.3.1. تعلیم و تربیت

تعلیم عبارت است از آموختن و آموزش دادن و تربیت عبارت است از پرورانیدن و به کمال رسانیدن. تربیت فرآیندی است که روند آن از آغاز انعقاد نطفه در رحم مادر شروع و تا زمان مرگ ادامه می‌یابد (نیکزاد و همکاران، 1385). تربیت مفهوم پروراندن و ساختن را می‌رساند، پرورش دادن استعدادهای انسانی است که البته شامل پرورش جسم نیز می‌شود (مطهری، 1390).

 

4.3.1. فضای مجازی و تعلیم و تربیت

دگرگونی‌هایی که در عرصه‌ی فضای مجازی رخ داده است جوامع را دچار تغییرات اساسی نموده است که نتیجه‌ی آن دگرگونی‌های عظیمی در آموزش وپرورش بوده است و سبب شده است که الگوهای مدرسه تبدیل به الگوهای یادگیری محور گردد. دورانی که یادگیری هم در محیط خانه و هم در سایر محیط‌ها قابل کسب است. دانش‌آموزان در فضای مجازی باید یاد بگیرند که چگونه از فضای مجازی بهره ببرند و خود حتی با ورود فناوری‌های جدید رغبت به یادگیری داشته باشند (صیف و بیرانوند، 1388).

نفوذ ابعاد مختلف فضای مجازی بر تعلیم و تربیت تأثیر گذاشته است که در ذیل به تأثیرات گذاشته شده اشاره خواهیم نمود (فرید، 1397).

بعد فرهنگی فضای مجازی در تعلیم وتربیت:

 چالش عمده‌ی فرهنگ در فضای مجازی تخریب و کاهش وابستگی به هویت ملّی ماست. ما علاوه‌بر مسلمان بودن ایرانی نیز هستیم؛ بنابراین غربی‌ها به‌دنبال این هستند که یک پارگی و از هم گسیختگی در ما ایجاد کنند که اشاعه‌ی درست در استفاده از فضای مجازی در تعلیم و تربیت می‌تواند مانع از لجام گسیختگی فرهنگی شود؛ چرا که هدف غرب این است که با استفاده از ظرفیت فضای مجازی فاصله‌ی فکری نسبت به شخصیت‌های مهم و معتبر دینی و ملّی ایجاد کنند.

 بعد اجتماعی فضای مجازی در تعلیم و تربیت عبارت است از:

 در ارتباط با چالش‌های بعد اجتماعی می‌توان گفت که حذف چهره به چهره ملاقات استاد با دانشجو، معلم با شاگرد، کاهش ارتباطات انسانی سبب تعارضات و کیفیت مستقیم آموزش می‌شود.

 بعد ایمنی فضای مجازی و تعلیم و تربیت:

 باعث کاهش سطح ایمنی روح و ذهن دانش‌آموزان در برابر امواج رسانه‌های مختلف می‌شود مانند بازی‌های مختلف، سایت‌ها، رایانه‌ها و...

 بعد دینی فضای مجازی در تعلیم وتربیت عبارت است از:

دو ساختار دور و نزدیک و ممنوع و مجاز با آمدن فضای مجازی در تعلیم و تربیت اسلامی به چالش کشیده می‌شود؛ ساختار دور و نزدیک مربوط به مکان‌های نامطلوب و غیردینی است و ممنوع و مجاز کارهایی که می‌توانند انجام دهند یا ترک کنند.

رویکرد گسترده جهان به‌سوی استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در تعلیم و تربیت خود گواه این است که استفاده از این شاخصه‌ها فواید و مزایای منحصربه فردی را برای آموزش و یادگیری به همراه دارد. بهره‌مندی از فناوری‌های پیشرفته مذکور در حوزه‌های آموزشی، فوایدی ازجمله افزایش کیفیت سیستم‌های آموزشی، افزایش میزان توجه و سرمایه‌گذاری در زمینه‌های آموزشی و افزایش تعداد ثبت نام در دانشگاه‌ها و موسسه‌های آموزشی را به همراه داشته است. یکی از حوزه‌هایی که فناوری اطلاعات و ارتباطات توانسته تغییرات چشم‌گیری در آن ایجاد نماید قلمرو یادگیری مادام‌العمر می‌باشد (احمدوند و همکاران، 1397).

 

5.3.1. معلمان و فضای مجازی

بهره‌گیري از فضاي مجازي در آموزش به‌منظور کاهش شکاف‌هاي آموزشی و خاتمه دادن به نابرابري‌هاي کمی و کیفی آموزش در شهر و روستا، میان زنان و مردان، ثروتمندان و فقرا، بزرگسالان و نوجوانان و... نیازمند مدل هماهنگ‌کننده‌اي است که بتواند همه‌‌ي کوشش‌ها را به‌نحوي موثر مدیریت کنند. مدلی که گسترش آموزش‌هاي عمومی، تنوع آموزش عالی توسعه آموزش رسمی، پرورش حرفه‌اي معلمان و ... را در ارتباط با یکدیگر سازمان‌دهی می‌کند. آشنایی و سازگاري معلمان با فناوري آموزشی در فضاي مجازي و بهره‌برداري از آن نیازمند آموزش است. مهم‌تر از آموزش، نحوه استفاده از این فناوري‌هاي آموزش و روش سازگاري این ابزارها با هدف، برنامه‌ها و محتواي آموزشی است که بسیار ضروري است. چنان چه معلمان از به‌کارگیري فناوري‌هاي آموزشی در فضاي مجازي احساس رضایت کنند و از راه‌هاي گوناگون حمایت شوند که آموزش خود را به کمک فناوري‌هاي نو اثر بخش سازند، به مهم‌ترین عامل اشاعه‌‌ي فناوري در آموزش و پرورش تبدیل خواهند شد(طورانی و رستمی، 1397).

قابلیت‌هاي بستر فضاي مجازي براي تعلیم و تربیت کمک می‌کنند تا ساختارهاي خود را همگام با تحولات زمان توسعه دهیم؛ به گسترش آموزش، تاکید بر آموزش مداوم، یادگیري مادالعمر و تأثیرگذار بپردازیم. کیفیت آموزش‌ها را ارتقا بخشیم و بر نشاط و خودانگیزي خودآموزان بیفزاییم، آموزش را به هنگام، ارزان، اثربخش، انعطاف‌پذیر، سریع و کاربردي و محیطی مناسب براي سازمان‌دهی و تولید فناوري فکري جدید فراهم کنیم (طورانی و رستمی، 1397).

 

6.3.1. ویروس کرونا و آموزش مجازی

با شیوع کرونا، مدارس و دانشگاه‌ها در کشورهاي درگیر این بیماري تعطیل شدند و همه اقدام به ارائه آموزش از راه دور کردند؛ اینترنت، گوشی هوشمند، لپ‌تاپ و کامپیوتر از ابزارهاي مهم براي برقراري کلاس‌هاي مدارس و دانشگاه‌ها شد که درکشور ایران نیز هم از این طریق، آموزش به دانش‌آموزان و دانشجویان ارائه گردید. کشور ایران سناریوهاي مختلفی براي بهبود وضعیت آموزش در منزل را طراحی و اجرایی کرد که ازجمله آن‌ها می‌توان به آموزش دروس ازطریق شبکه تلویزیونی آموزش، تهیه لوح‌هاي فشرده آموزشی و تدوین درسنامه اشاره کرد. آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها تمام تلاش خود را به‌کار گرفتند که دانش‌آموز و دانشجویی از کسب آموزش‌هاي لازم باز نماند، ولی نبود زیرساخت‌ها در برخی مناطق به‌ویژه مناطق روستایي و همچنین پایین بودن سطح درآمد برخی از اقشار به‌خصوص در حواشی شهرها موجب شد این سیکل آموزشی به‌طور کامل انجام نشود (هدایتی، 1399).

 

1.2. پیشینه تحقیق

براساس پژوهش سبحانی‌نژاد و همکاران (1392)، در بررسی چالش‌ها و کارکردهای فرهنگی و اجتماعی فضای مجازی به این نتیجه رسیدند که عدم اهتمام لازم به آموزش فضای مجازی توسط نهاد تعلیم و تربیت در نهایت منجر به تزلزل روانی، کاهش ارزش‌ها و تعاملات اجتماعی می‌شود.

براساس پژوهش رضایی و منیری (1390)، فضای مجازی با ویژگی‌های خاص خود فرصت‌هایی را فراروی نظـام تربیت بـه‌ویژه تربیت اسلامی قرار می‌دهد که از این فرصت‌ها می‌توان بـه در اختیار قراردادن ظرفیت‌های فرامادی و فرافیزیکی فراهم نمودن امکان مشارکت بیـشتر فراگیران در امر تربیت اشاره کرد.

در تحقیقی که فرید (1397)، تحت عنوان بررسی ابعاد تربیتی فضاي مجازي انجام داده است بیان داشته که فضاي مجازي علاوه‌بر آن‌که آثار مثبت فراوانی بر فرآیند آموزش هر کشور دارد، پیامدهاي زیان باري نیز می‌تواند در این عرصه بر پیکره نظام آموزشی داشته باشد؛ ازجمله این‌که بر تعلیم و تربیت اسلامی آثار منفی می‌تواند بگذارد. در راه‌کارهایی که ارائه شده، بیشتر بر نقش پدر و مادر (خانواده) و مدرسه در این راستا تاکید شده است. امید است با به‌کارگیري بهتر از این فناوري بتوانیم در امر آموزش و پرورش که زیربناي همه سازمان‌ها‌‌ي یک کشور است، به‌سوي دانش و تولید بیشتر حرکت کنیم. در نتیجه آموزش و پرورش باید محیط و شرایط مناسب علمی و فرهنگی براي دانش‌آموزان با همکاري بخش‌هاي ذیربط از جمله مخابرات و صدا و سیما فراهم کند؛ چرا که دانش‌آموزان خارج از مدرسه، به‌خصوص در مناطق شهري، به‌دلیل بودن فضاي کافی براي سرگرمی و ورزش، به سراغ کامپیوتر و اینترنت می‌روند و خیلی از اطلاعاتی را که نباید یاد بگیرند، یاد می‌گیرند و این می‌تواند یک فرصت براي آموزش و پرورش براي ترویج و انتشار اطلاعات و مطالب درسی به‌صورت غیرمستقیم براي دانش‌آموزان باشد.

تحقیقات رضایی (1388)، نشان داد که نبود و کمبود تجهیزات و امکانات طراحی شده براي سازگاري با فناوري‌هاي جدید، دسترسی نداشتن فراگیران به رایانه و خط ارتباطی مناسب و مشکلات خاص زمینه‌هاي مخابرات ایران از مهم‌ترین موانع زیرساختی؛ عدم امکان برگزاري جلسات آزمایشگاهی از طریق یادگیري الکترونیکی، نبود آموزش براي فراگیران در زمینه فناوري آموزشی و نبود و کمبود مشوق‌ها براي تحصیل ازطریق الکترونیکی مهم‌ترین موانع اجرایی- آموزشی؛ ناکافی بودن افراد متخصص در زمینه فناوري آموزشی نوین، ناآشنایی برنامه‌ریزان و مسئولان اداري با کاربردهاي یادگیري الکترونیکی و کمبود سرمایه‌گذاري و اعتبارات موردنیاز، هزینه بالاي تجهیزات فناوري آموزشی و هزینه زیاد به روز ساختن مطالب مورد نیاز از مهم‌ترین موانع اعتباري در امر توسعه یادگیري الکترونیکی هستند.

فیضی و رحمانی (1388)، در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که مشکلات خاص بسترهاي مخابراتی ایران، ضرورت دسترسی فراگیران به رایانه و خط ارتباطی مناسب، مقابله و مخالفت افراد ذینفع با روش‌هاي آموزش مجازي، عدم انتقال فرهنگ دانشگاهی از طریق آموزش مجازي، هزینه‌هاي سخت‌افزاري مناسب و مسائل مربوط به آن و مدرك‌گرایی دانشجویان، پیاده‌سازي آموزش مجازي در آموزش عالی ایران را با مشکل مواجه می‌سازند.

صدري ارحامی (1382)، مسائل فرهنگی را به‌عنوان عامل مشکل‌ساز در برنامه‌ریزي و اجراي طرح یادگیري مجازي می‌داند و معتقد است مسائلی از قبیل: مقابله و مخالفت افراد در استفاده از روش‌هاي نوین در برابر روش‌هاي سنتی آموزش، وجود مشکلات خاص، شامل: بستر مخابراتی در ایران، عدم وجود نرم‌افزار‌هاي آموزشی مناسب و هزینه سخت‌افزاري بالا، می‌تواند برنامه‌ریزي و پیاده‌سازي طرح مدارس الکترونیکی در ایران را دچار مشکل سازد.

وي لهم (2003)، در تحقیقی که تحت‌عنوان "یادگیري مجازي از دیدگاه دانشجویان دانشگاه ایالت لوا" انجام داده است، به این نتیجه دست یافت که اکثر دانشجویان از کلاس‌هاي مجازي تجربه مثبت داشته و بیان کرده‌اند که در کلاس‌هاي مجازي بیشتر از کلاس‌هاي چهره به چهره یاد گرفته‌اند.

پار و دوید (2005)، نتایج مطالعه موردي با هدف تعیین نگرش فراگیران موفق شرکت‌کننده در دوره‌هاي الکترونیکی و بررسی دلایل موفقیت آن‌ها در این دوره‌ها در مقایسه با دوره‌هاي حضوري نشان داد که نوع آموزش، علاقه فردي فراگیران و میزان زمان اختصاص داده شده مهم‌ترین دلایل موفقیت آن‌ها بوده است.

 

1.3. مزایا و معایب آموزش مجازی

مهم‌ترین مزایای بهره‌گیری از آموزش مجازی برای دانش‌آموزان، باتوجه به تحقیقات انجام شده را می‌توان به شرح ذیل بیان نمود:

1. افزایش حس همکاری دانش‌آموزان با توجه به زمان صرف شده و اطلاعات مبادله شده بین دانش‌آموزان برای همکاری جمعی

2. آشنایی بهتر دانش‌آموزان با فناوری‌های نوین از طریق بهره‌گیری از سایت‌های آموزشی، دانش‌آموزان می‌توانند با ابزارهای الکترونیکی لازم، نرم‌افزارهای کامپیوتری و سخت‌افزارهای متعدد آشنا شوند و بعد از فارغ التحصیلی در فعالیت‌های اجتماعی و کاری‌شان از آن‌ها استفاده کنند.

3. با بهره‌گیری از سرعت آموزش مجازی، دانش‌آموزان می‌توانند در کم‌ترین زمان به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا کنند و از این طریق آگاهی‌های عمومی و تخصصی خود را افزایش دهند.

4. شکل‌گیری و تقویت خرد جمعی، امکان بیان ایده‌ها به‌صورت آزادانه، افزایش سرعت در فرایند آموزش و ایجاد ارتباط شبانه‌روزی بین معلم و شاگرد اشاره کرد.

5. از مزایای دیگر آموزش مجازی بر تعلیم و تربیت دانش‌آموزان می‌توان به می‌توان به سهولت دسترسی به منابع آموزشی، کاهش زمان و هزینه رفت و آمد، امکان دسترسی در هر زمان و مکان، حق انتخاب یادگیرندگان در تعیین دوره‌های آموزشی، انعطاف‌پذیری و عدم صرف وقت اضافی برای ترک محل کار، دسترسي آسان به منابع آموزشي، ايجاد انگيزه، مشاركت در گروه و تنوع نام برد (سپهری کیان، 1386؛ به نقل از فلاحی، 1392).

اما با تمام مزایایی که آموزش مجازی بر تعلیم و تربیت دارد، آموزش مجازی یکسری معایب نیز برای دانش‌آموزان دارد که می‌توان به بعضی از این معایب اشاره کرد؛ ازجمله:

1. اگر مجریان این طرح (معلمان) انگیزه‌ی لازم را برای اجرای آن و یا اعتقادی به تأثیر آن بر دانش‌آموزان نداشته باشند و با نحوه‌ی آموزش الکترونیکی و لوازم مربوط به آموزش مجازی مانند کامپیوتر و اینترنت آشنایی کافی را نداشته باشند و یا به‌علت گران بودن لوازم این روش اعم از کامپیوتر و تبلت‌های شخصی، اجرای این طرح با مشکل مواجه می‌شود و به نتیجه‌ی دلخواه نمی‌رسد.

2. محدودیت اینترنت در نقاط مختلف کشور که باعث می‌شود همه‌ی دانش‌آموزان به آموزش مجازی دسترسی نداشته باشند.

3. ضعف زیرساختی در آموزش آنلاین و معلمان بی‌تجربه در آموزش مجازی یکی دیگر از معایب آموزش مجازی می‌باشد. معلمان و مدرسان زبده در آموزش و پرورش، اغلب تجربه کار در آموزش آنلاین را ندارند. این موضوع باعث می‌شود تا در بسیاری از موقعیت‌ها، واکنش درست را نداشته باشند. ضعف آموزش در کلاس مجازی باعث می‌شود تا هم معلمان و هم دانش‌آموزان، از برگزاری این کلاس‌های آنلاین دلسرد شوند. نتیجه این چرخه، دشوار شدن کار والدین در رفع اشکال فرزندان در آموزش خانگی است.

4. هزینه‌های اینترنت که باعث می‌شود بعضی از دانش‌آموزان بی‌بضاعت نتوانند تهیه کنند تا بتوانند از اینترنت و فضای مجازی استفاده کنند (غلامی و رشید نهال، 1397).

 

1.4. نتیجه‌گیری

آموزش‌های مجازی یکی از مؤثر ترین روش‌های آموزشی در عصر حاضر است که در راستای تسهیل یادگیری و افزایش دانش فراگیران پا به عرصه نهاده است. نظام آموزشی نیز با گذشت زمان دچار تغییر و تحولاتی شده که با ورود آموزش مجازی به این نظام سبب اثر بخش‌تر شدن فعالیت‌های موجود در آن شده است. از آن‌جا که نظام تعلیم و تربیت ما بر پایه مبانی اسلام برنامه‌ریزی شده است در مقوله‌ی تعلیم و تربیت برای این‌که هویت دینی دانش‌آموزان ما دچار تزلزل نشود لازم است به مسأله‌ی فضای مجازی به‌عنوان یک فرصت نگریست و به دانش‌آموزان چگونگی استفاده‌ی درست را یاد داد. فضای مجازی از ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، ایمنی و دینی می‌تواند بر تعلیم و تربیت اثر بگذارد؛ در بعد فرهنگی عدم استفاده‌ی درست از فضای مجازی می‌تواند هویت افراد را به چالش بکشد، در بعد اجتماعی ارتباط دو طرف را تضعیف می‌کند و همچنین سبب کاهش سلامت روانی افراد می‌شود؛ پس باتوجه به این‌که استفاده از فضای مجازی آسیب‌های خاص خود را دارند، نحوه‌ی استفاده‌ی صحیح از این فضا به کمک و آموزش والدین و معلمان نیاز دارد. فلذا هدف از بررسی پیش رو بررسی چالش‌های آموزش مجازی بر دانش‌آموزان و تعلیم و تربیت در ایام شیوع ویروس کرونا می‌باشد. با درك و فهم صحیح از تأثیر و فواید رسانه‌هاي الکترونیکی بر یادگیري و مشخص نمودن جایگاه آن‌ها در سیستم آموزشی می‌توان به این امر امیدوار بود که با کمک این چنین رسانه‌ها و ایجاد فضا و محیط‌هاي الکترونیکی حد و حدود و محدودیت‌هاي آموزش و یادگیري را از سر راه برداشته و دانش‌آموز را با دامنه گسترده‌اي از هم‌فکران و هم اندیشان خویش مواجه می‌کند و با اشتراك‌گذاري اطلاعات در توسعه فضاهاي مجازي، ارتباطی و تعاملی کمک مهمی می‌کنند. باید این را هم به یاد داشت که این‌گونه رسانه‌ها به‌خوبی توانسته‌اند بر میزان و سرعت یادگیري تأثیر‌گذار باشند و محیط یادگیري را در ایام کرونا جذاب‌تر از قبل کنند و دانش‌آموز را فعال و درگیر در فرایند یاددهی و یادگیري کنند.

 

منابع

[1] احمدوند، کبري؛ نقی‌زاده قوام، زهرا؛ غلامی هره دشتی، سهیلا (1397)، فرصت‌ها وچالش‌هاي فضاي مجازي در عرصه تعلیم و تربیت، نهمین همایش انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران، زاهدان، دانشگاه سیتان و بلوچستان.

[2] اعتدادی، محمد؛ غلامحسین، سخایی؛ پوررجب، معصومه؛ کیانی، مهدی (1399)، اجرای طرح آموزش و یادگیری آنلاین در مدارس استان اصفهان در دوران شیوع بیماری کووید-19، مجله پیشرفت‌های نوین در علوم رفتاری، دوره پنجم، شماره 44.

[3] پوررضا کریم سرا، ناصر (1392)، تأثیرپذیری تغییرات فرهنگی و سبک زندگی از فضاهای مجازی، رسانه‌های نوین و فرهنگ، سال اول، شماره‌ی ۳، ص ۱-۲۴.

[4] تکلو، حسن (1394)، تأثیر آموزش‌هاي مربوط به مسائل تعلیم و تربیت مجازي بر جامعه، مجله آموزش و یادگیري.

[5] رستمی، شیدا (1397)، قابلیت‌هاي بستر فضاي مجازي بر تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، نهمین همایش انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران، زاهدان، دانشگاه سیتان و بلوچستان.

[6] رضایی، مسعود (1388)، موانع توسعه‌‌ي یادگیري الکترونیکی در آموزش عالی از دیدگاه دانشجویان علوم و فن‌آوري اطلاعات، دوره‌‌ي 24،شماره 3.

[7] رضایی و منیری (1390)، فضای مجازی، فرصت فرا روی نظام تعلیم وتربیت اسلامی، چکیده مقالات همایش مجازی تربیت اسلامی، فضای: چالش راه‌کارها، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش.

[8] ذکایی، محمدسعید؛ خطیبی، فاخره (1385)، بررسی رابطه‌ی حضور در فضا مجازی و هویت مدرن در بین کاربران اینترنتی جوان ایرانی، فصلنامه‌ی مطالعات اجتماعی، شماره۳3.

[9] سبحانی‌نژاد، مهدی؛ پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (1392)، بررسی چالش‌ها وکارکردهای فرهنگی و اجتماعی تلفن همراه و راه‌کارهای اصلاح، ماهنامه‌ی مهندسی و فرهنگی،۳ (31-22).

[10] سپهری کیان، فاطمه (1386)، اصول مدیریت دانش، نشریه صنعت خودرو، شماره 7.

[11] صدري ارحامی، مهدي (1382)، آموزش مجازي در ایران و راه‌کارها با تاکید بر آموزش عالی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حسابداري و مدیریت دانشگاه علامه طباطبایی.

[12] صیف، محمدحسن؛ بیرانوند، علی (۱۳۸۸)، تأثیر فناوی اطلاعات بر نظام آموزشی مدارس، فصلنامه‌ی علوم و فناوری اطلاعات.

[13] طورانی، زهرا؛ رستمی، زهرا (1397)، قابلیت‌هاي بستر فضاي مجازي براي تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، نهمین همایش انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران، فضاي مجازي و فلسفه تربیت.

[14] غلامی، بهمن؛ رشیدنهال، مریم (1397)، بررسی نقش آموزش‌های مجازی در اثر بخشی نظام آموزشی (مطالعه‌ی موردی معلمان آموزش و پرورش شهرستان ایلام)، سومین کنفرانس ملی رویکردهای نوین در آموزش و پژوهش، محمودآباد، موسسه علمی پژوهشی ISR- دانشگاه فنی و حرفه‌ای کشور، آموزش و پرورش محمودآباد.

[15] فرید، سهیل (1397)، بررسی ابعاد تربیتی فضاي مجازي.

[16] فیضی، کامران؛ رحمانی، محمد (1388)، یادگیري الکترونیکی در ایران، مسائل و راه‌کارها با تأکید بر آموزش عالی، پژوهش و برنامه‌ریزي در آموزش عالی، دوره 10، شماره 3.

[17] کیا، علی اصغر (1388)، نگاهی به آموزش مجازي، علوم اجتماعی، شماره 24.

[18] محسنی، منوچهر (1393)، جامعه‌شناسی جامعه اطلاعاتی، تهران: انتشارات دیدار.

[19] مطهری، مرتضی (1390)، تعلیم و تعلم در اسلام، تهران: نشر صدرا، چاپ هفتاد و سوم.

[20] محمدی، عباس؛  بلاغت، سیدرضا (1397)، آموزش فلسفه به کودکان ازطریق فضای مجازی (چالش‌ها و راه‌کارها) همایش فلسفه و فضای مجازی، نهمین همایش انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران، زاهدان.

[21] نیکزاد، محمود، و همکاران (1385)، اصول کاربردی نظری‌های تربیتی، تهران: نشر پشوتن، چاپ دوم.

[22] هدایتی، فریفته (1399). ویروس کرونا؛ چالش‌ها و فرصت‌هاي آموزش مجازي.

 [23] Brooks, S. K, Webster, R. K, Smith, L. E, Woodland, L, Wessely, S. Greenberg, N. & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. The Lancet.

[24] L. Parr, L. David. "A Case on the E-learning Program in the Cicely School District". Edgwood College,Edu Thesis, Abstract, 2005

[25] L.A. Wilhelm, "Virtual Learning from the Lowa High School Student Perspective".Doctorate Thesis,Lowa State University, 2003